Do czego służy terpentyna? Terpentyna balsamiczna i bezzapachowa w praktyce

Czym jest terpentyna balsamiczna i z czego się ją robi

Terpentyna balsamiczna stanowi naturalny destylat żywicy drzew iglastych, głównie sosny i świerka. Surowcem jest gęsty balsam, czyli lepka mieszanina olejków eterycznych i żywic zbierana przez nacinanie kory. Destylacja z parą wodną rozdziela ten surowiec na lotną ciecz i stałą pozostałość, czyli kalafonię.

Świeży destylat tworzy czystą, transparentną ciecz bezbarwną lub lekko żółtawą o intensywnym zapachu przypominającym las iglasty. Barwa ciemnieje w czasie, bo żółknięcie narasta ze starzeniem. Chemicznie jest to mieszanina naturalnych związków organicznych z grupy terpenów, głównie α-pinenu i β-pinenu, a obok nich karenu, kamfenu, limonenu, terpineolu i octanu bornylu.

Współcześnie żywicę pozyskuje się z wielu gatunków, między innymi z sosny nadmorskiej, alepskiej, żółtej, taeda, Massona i Merkusa, a także z jodły i modrzewi. Obok klasycznej destylacji wodnej drewna sosny stosuje się ekstrakcję z pni drzew iglastych oraz ekstrakcję benzyną. Warto odróżniać terpentynę rektyfikowaną przemysłowo, otrzymywaną przez suchą destylację drewna żywicznego i rektyfikację, od olejku terpentynowego do malarstwa. Olejek terpentynowy to destylat terpentyny balsamicznej o większej czystości, większej lotności i słabiej wyczuwalnym, choć nadal sosnowym zapachu, sprzedawany też pod nazwami terpentyna oczyszczona, rektyfikowana lub francuska.

Co rozpuszcza terpentyna i do czego służy w praktyce

Terpentyna rozpuszcza tłuszcze, parafiny, żywice i inne substancje organiczne, dlatego w praktyce służy głównie jako rozpuszczalnik i rozcieńczalnik do farb olejnych, lakierów, laku i werniksów. W wodzie rozpuszcza się słabo, zaledwie 0,351 g/l, za to doskonale łączy się z olejami i żywicami. Ta selektywność wyjaśnia jej pozycję w malarni, warsztacie i ekipie sprzątającej.

• rozcieńczanie farb olejnych i lakierów oraz przygotowanie podmalówek i mediów malarskich,
• mycie pędzli, wałków i narzędzi malarskich oraz mycie części metalowych z olejów,
• usuwanie resztek farb i olejów, plam ze smarów i plam olejnych z podłóg i ścian,
• czyszczenie i odtłuszczanie zatłuszczonych powierzchni przed malowaniem,
• renowacja drewna i mebli, odnawianie starych ram oraz konserwacja obrazów i werniksów,
• produkcja lakierów, werniksów malarskich, past do obuwia i podłóg oraz surowiec do syntez organicznych.

Umiar poprawia płynność farby, ułatwia nakładanie i przyspiesza schnięcie. Nadmiar daje efekt odwrotny. Farba staje się wodnista i matowa. W utrzymaniu ruchu i sprzątaniu technicznym sprawdza się więc zasada małych dozowań i próby na mało widocznym fragmencie powierzchni.

Terpentyna balsamiczna czy bezzapachowa: którą wybrać do danego zadania

Do prac we wnętrzach wybiera się zwykle terpentynę bezzapachową, a balsamiczną zostawia do renowacji drewna i tradycyjnych farb olejnych. Powód jest prosty. Bezzapachowa pachnie słabiej i wolniej żółknie, choć pozostaje toksyczna i łatwopalna tak samo jak balsamiczna.

Terpentyna bezzapachowa nie jest oczyszczoną wersją balsamicznej. To syntetyczny substytut z destylacji ropy naftowej, czyli niskoaromatyczna benzyna lakiernicza złożona z węglowodorów C9-C10 o obniżonej zawartości związków aromatycznych. Jako rozpuszczalnik rozcieńcza farby, media i werniksy do malarstwa olejnego, czyści pędzle i narzędzia oraz usuwa zaschnięte warstwy werniksu. Wyróżnia się najmniejszym żółknięciem w czasie spośród rozpuszczalników malarskich, dlatego sprawdza się przy jasnych powłokach.

Opary wersji bezzapachowej pozostają groźne dla zdrowia, szczególnie przy długim wdychaniu, więc słabszy zapach nie zwalnia z wentylacji ani z karty charakterystyki. W praktyce dobiera się rozpuszczalnik do zadania i warunków na obiekcie, a nie do samej nazwy. Do detalu i jasnych lakierów trafia bezzapachowa, do klasycznej renowacji balsamiczna, do mycia dużej liczby narzędzi i odtłuszczania przed malowaniem często white spirit.

Czy terpentyna jest szkodliwa i jak stosować ją bezpiecznie w pracy

Tak, terpentyna drażni oczy, skórę i drogi oddechowe oraz działa toksycznie przy wdychaniu oparów i połknięciu. Już krótka praca bez przewiewu wywołuje bóle i zawroty głowy, kaszel i podrażnienie błon śluzowych. Dłuższe narażenie grozi uszkodzeniem płuc, nerek, wątroby i ośrodkowego układu nerwowego.

Dane toksykologiczne są jednoznaczne. LD50 wynosi 5,8 g/kg przy podaniu doustnym u szczura, a u ludzi za trującą uznaje się już dawkę około 2 ml/kg masy ciała, natomiast 120-180 ml może okazać się śmiertelne. Objawy zatrucia obejmują wymioty, bezsenność, krwawienie w płucach, uszkodzenie nerek i mózgu, a w ciężkich przypadkach śpiączkę. Kontakt ze skórą wysusza ją, prowadzi do pękania, wysypek i reakcji alergicznych. Terpentyna bezzapachowa również wykazuje toksyczność i szczególnie obciąża płuca.

Dodatkowe ryzyko wynika z palności. Terpentyna jest łatwopalna, z temperaturą zapłonu 30-46 °C i temperaturą samozapłonu około 270 °C. Oznacza to, że opary nad otwartym pojemnikiem zapalają się od iskry, gorącej powierzchni lub wyładowania elektrostatycznego. Przechowuje się ją więc w szczelnie zamkniętych naczyniach, z dala od źródeł ciepła, najlepiej w chłodnym i ciemnym miejscu.

W firmie obowiązuje podejście zgodne z klasyfikacją CLP, piktogramami na etykiecie i kartą charakterystyki. Etykieta ostrzega między innymi przed łatwopalnością, działaniem drażniącym i uczulającym oraz zagrożeniem dla zdrowia przy aspiracji i dla środowiska wodnego. Kartę charakterystyki czyta się przed pierwszym użyciem, bo podaje ona dopuszczalne stężenia, wymagane rękawice i okulary oraz zasady pierwszej pomocy i gaszenia.

• prace prowadzi się wyłącznie w wentylowanych pomieszczeniach, a przy zmywaniu dużych powierzchni i myciu wielu narzędzi wzmacnia się przewiew lub stosuje wyciąg,
• ogranicza się czas narażenia na opary i unika wdychania mgły rozpuszczalnika,
• stosuje się rękawice odporne na rozpuszczalniki, okulary i odzież ochronną, a po pracy myje ręce,
• nie przelewa się terpentyny w pobliżu otwartego ognia i nie zostawia otwartych pojemników na stanowisku.

Czy terpentyna leczy i dlaczego nie powielać zastosowań leczniczych w firmie

W warunkach zawodowych terpentyny nie traktuje się jako leku i nie powiela się jej historycznych zastosowań medycznych. Dawniej służyła do nacierań wywołujących miejscowe przekrwienie, inhalacji na katar i infekcje górnych dróg oddechowych oraz jako składnik maści na kaszel i przeziębienie. Przypisywano jej działanie przeciw reumatyzmowi, bólom mięśni, egzemie, łuszczycy, odmrożeniom, wszom oraz infekcjom bakteryjnym i grzybiczym, a nawet działanie przeczyszczające, moczopędne i przeciwpasożytnicze.

Część tych opowieści wiąże się z chemią terpenów. α-pinen wykazuje działanie bakteriobójcze, przeciwzapalne i relaksujące, a β-pinen niszczy bakterie i grzyby. Nie zmienia to oceny BHP. Ta sama mieszanina drażni skórę, uczula i uszkadza narządy wewnętrzne, więc nacieranie pracowników lub domowe inhalacje w firmie stwarzają ryzyko zatrucia i odpowiedzialność prawną. Dezynfekcję skóry i leczenie infekcji prowadzi się preparatami do tego przeznaczonymi, a terpentynę zostawia w magazynie chemii technicznej.

Jak dobrać i kupić terpentynę do zastosowań zawodowych

Terpentynę dobiera się do zadania i warunków BHP, a nie do nazwy na etykiecie. Decyzja zaopatrzeniowa zaczyna się od odpowiedzi na trzy pytania: co będzie rozpuszczane, gdzie będzie prowadzona praca i jaka wentylacja jest dostępna. Dopiero potem porównuje się rodzaje.

Do jasnych farb i lakierów we wnętrzach oraz do prac przy ludziach lepiej sprawdza się wersja bezzapachowa o słabszym zapachu i mniejszym żółknięciu. Do renowacji drewna, starych mebli i tradycyjnych werniksów wybierana jest balsamiczna. Do mycia dużej liczby narzędzi, odtłuszczania metalu i czyszczenia posadzek w utrzymaniu ruchu i firmach sprzątających często wystarcza uniwersalny rozpuszczalnik ropopochodny. Każdą decyzję weryfikuje się z kartą charakterystyki i oznakowaniem CLP, bo to one określają wymagania wentylacji, ochrony skóry i oczu oraz magazynowania.

Przy zakupie liczy się dokumentacja i powtarzalność, a nie marketingowe opisy zapachu. Sprawdza się przeznaczenie podane przez dostawcę, zgodność z planowanymi farbami i lakierami oraz termin przydatności i warunki przechowywania. Małe partie do prób ograniczają straty, gdy farba matowieje lub żółknie. Taki dobór skraca przestoje malarni, ogranicza reklamacje powłok i ułatwia pracę działom BHP i technologom.